Felsefe Tarihinde Bugün — 10 Ağustos: Jean-François Lyotard'ın doğumu

Jean-François Lyotard 10 Ağustos 1924'te doğdu. Adı, yirminci yüzyılın son çeyreğine damgasını vuran tek bir tanımla anılır.

"Büyük anlatılara karşı inançsızlık"#

1979'da Québec hükümetinin isteği üzerine hazırladığı rapor, La condition postmoderne adıyla yayımlandığında beklenmedik bir etki yarattı. Kitabın en çok alıntılanan cümlesi şudur:

"Postmodern'i, en yalın biçimde, büyük anlatılara karşı inançsızlık olarak tanımlıyorum."

Büyük anlatı (grand récit), tek tek bilgileri meşrulaştıran kapsayıcı hikâyedir: İnsanlığın özgürleşmesi, aklın ilerleyişi, tarihin bir amaca doğru yürüyüşü. Aydınlanma da Marksizm de bu tür anlatılara yaslanır. Lyotard'ın tespiti, bu anlatıların yanlış olduğu değil; inandırıcılıklarını yitirdiğidir.

Yerlerini ne alıyor? Lyotard'ın yanıtı Wittgenstein'dan geliyor: birbirine indirgenemeyen çok sayıda "dil oyunu". Bilim kendi kurallarına göre işler, adalet başka kurallara göre, sanat başka. Hiçbiri diğerinin ölçüsü olamaz.

Bilgi kime ait?#

Kitabın az konuşulan ama belki daha kalıcı olan bölümü bilginin statüsü üzerinedir. Lyotard, 1979'da, bilginin giderek "bilgisayarlaştırılabilir" olana indirgeneceğini; bu forma girmeyenin terk edileceğini yazar. Bilgi artık kendi başına bir amaç değil, alınıp satılan bir üründür — ve asıl soru "bu doğru mu?" değil, "buna kim sahip?" hâline gelir.

Yapay zekâ ve veri sahipliği tartışmalarının bugün geldiği nokta, bu bölümü yazıldığı günden daha güncel kılıyor.

Uyuşmazlık#

Lyotard'ın 1983 tarihli Le Différend'ı çoğu kez daha önemli yapıtı sayılır. Différend (uyuşmazlık), tarafların anlaşmazlığını çözebilecek ortak bir kuralın bulunmadığı çatışmadır. Böyle bir durumda uyuşmazlığı "adil" biçimde karara bağlamak imkânsızdır: Hangi dil seçilirse, taraflardan biri baştan haksız duruma düşer.

Lyotard'ın bundan çıkardığı sonuç karamsar değil, uyarıcıdır: Felsefenin görevi, dile getirilemeyeni dile getirilmiş saymak değil; dile getirilemediğine tanıklık etmektir.

Türkçedeki Lyotard#

Postmodern Durum ve Postmodern Çocuklara Açıklamalar Türkçeye çevrilmiş kitapları arasında.