Alain de Botton: felsefeyi üniversiteden çıkarıp gündelik hayata taşımak

Felsefe tarihinin büyük bölümünde filozofun görevi yalnızca dünyayı açıklamak değildi.

Sokrates insanın nasıl yaşaması gerektiğini soruyordu. Epikuros mutluluğun koşullarını araştırıyordu. Seneca öfkeyi tartışıyordu. Montaigne kendini anlamaya çalışıyordu. Nietzsche insanın kendi değerlerini yaratma kapasitesini sorguluyordu.

Alain de Botton, bu eski felsefe anlayışını çağdaş dünyada canlandırmaya çalışan en görünür isim.

20 Aralık 1969'da Zürih'te doğdu. Felsefe eğitimi aldı; akademik kariyer yerine geniş okura seslenen kitapları tercih etti. 2008'de kurduğu The School of Life ile felsefe, psikoloji, edebiyat ve sanatın gündelik hayatta kullanılabileceği bir alan oluşturdu.

Sorusu her kitapta aynı: Bir filozofun düşüncesi bugün benim hayatımda ne işe yarar?

Felsefe yalnızca üniversitede mi yapılmalı?#

De Botton'ın akademik felsefeye itirazı, disiplinin giderek teknik ve uzmanlaşmış hâle gelmesine yönelik. Ona göre üniversite felsefesi çoğu zaman insanların gerçekten ilgilendiği hayat sorunlarından uzaklaşıyor; Cambridge'deki kendi eğitim deneyimini de bu açıdan eleştiriyor.

Bu tavrın kökleri The Consolations of Philosophy'ye — Türkçede Felsefenin Tesellisi — uzanıyor.

Kitapta altı filozof, modern insanın altı sorunuyla karşılaştırılıyor:

Filozof	Sorun
Sokrates	Toplumun onayını kaybetmek
Epikuros	Para ve mutluluk
Seneca	Öfke ve hayal kırıklığı
Montaigne	Yetersizlik duygusu
Schopenhauer	Aşkta reddedilme
Nietzsche	Acı ve zorluk

Buradaki iddia açık: Felsefe, hayatı açıklamak kadar hayatı yaşamayı da öğretmelidir.

"Kişisel gelişim" itirazı#

De Botton'ın en tartışmalı yanı da burada.

Savunucuları, onun felsefeyi elit akademik çevrelerden çıkarıp milyonlarca insanın hayatına soktuğunu söylüyor. Eleştirenler ise yaptığı şeyin felsefeyi bir tür entelektüel kişisel gelişim ürününe dönüştürmek olduğunu.

De Botton bu eleştiriyi büyük ölçüde reddediyor. Ona göre sorun "kendine yardım" fikrinin kendisi değil; bu alanın yüzeysel ve ticari biçimlere indirgenmesi. Antik Yunan ve Roma düşünürleri de insanlara nasıl yaşayacakları konusunda rehberlik ediyordu — Epikuros, Cicero, Seneca ve Marcus Aurelius bu anlamda okunabilir.

Farkı ise şu iddiada: İyi yaşamak için motivasyona değil, düşünmeye ihtiyacımız var.

The School of Life: felsefe kurumsallaşırsa#

2008'de kurulan The School of Life bugün dünyanın farklı yerlerinde ve çevrimiçi ortamda psikoloji, felsefe, ilişkiler ve duygusal zekâ üzerine içerik, video ve eğitim sunuyor.

Girişimin felsefi açıdan ilginç yanı, de Botton'ın felsefeyi yeniden bir yaşam pratiği olarak kurmaya çalışması.

Antik felsefe okullarını bu açıdan örnek alıyor. Sokrates'in Atina'daki tartışmaları, Aristoteles'in Lykeion'u ya da Epikuros'un Bahçesi yalnızca kuramsal bilgi üreten kurumlar değildi; nasıl yaşanacağına ilişkin pratik topluluklardı.

Bu okumanın arkasında Pierre Hadot'nun antik felsefeyi bir "ruhsal alıştırma" olarak inceleyen çalışmaları var. Hadot'nun tezi şuydu: Antik felsefe bir söylem değil, bir yaşam biçimiydi; kuramsal metinler o yaşam biçiminin yalnızca kalıntısıdır.

De Botton'ın projesi bu tezin çağdaş bir uygulaması: Felsefe bir meslek olmadan önce bir yaşama biçimidir.

Aşk: beklentinin ağırlığı#

De Botton'ın çağdaş okur üzerindeki etkisinin en büyük nedeni, felsefeyi aşk ve ilişkiler üzerinden anlatması.

The Course of Love'da romantik ilişkinin yalnızca tutku ve mutluluk değil; yanlış anlama, beklenti, hayal kırıklığı ve psikolojik aktarım alanı olduğunu tartışıyor.

Temel teşhisi şu: Modern insan romantik ilişkinin üzerine aşırı beklenti yüklüyor.

Artık partnerden yalnızca sevgi beklenmiyor. Aynı kişiden arkadaşlık, cinsellik, güven, entelektüel uyum, psikolojik destek, ekonomik ortaklık ve kişisel gelişim bekleniyor. Bu kadar çok talebin tek bir insana yüklenmesi ilişkiyi kırılganlaştırıyor.

Özgürleşme neden işleri kolaylaştırmadı?#

Geçmişte evlilikler büyük ölçüde aile, sınıf, din ve ekonomik zorunluluklar tarafından belirleniyordu. Modern insan partnerini kendi seçebileceğine inanıyor.

Ama seçimin özgürleşmesi beklentiyi de büyüttü. "İyi bir evlilik" yetmiyor; insanlar "doğru kişiyi" bulmak istiyor.

De Botton'ın eleştirisi burada: Romantik mutluluğun önündeki en büyük engel yanlış insanla birlikte olmak değil, doğru insan fikrine fazla inanmak olabilir.

Çünkü kusursuz partner yok. Herkesin kendi psikolojik sorunları, geçmişi ve yanlış anlamaları var. Her ilişki, iki kusurlu insanın birlikte yaşamayı öğrenme çabası.

Yalnızlık: özgürlüğün bedeli#

Modern toplum bireye büyük bir özgürlük sağlıyor. İnsan nerede yaşayacağına, kiminle olacağına ve hangi mesleği seçeceğine geçmişe kıyasla çok daha fazla kendisi karar veriyor.

Ama özgürlüğün bedeli seçim sorumluluğu.

Başarısız bir ilişkiyi artık topluma, aileye ya da kadere bağlamak mümkün değil. Modern birey kendi hayatının mimarı sayılıyor.

De Botton'a göre bu, psikolojik baskıyı artırıyor. Çünkü insan kendisini sürekli başkalarıyla karşılaştırıyor: daha başarılı olmalı, daha iyi bir partner bulmalı, daha anlamlı bir iş yapmalı, daha mutlu olmalı.

Böylece özgürlük, paradoksal biçimde yeni bir kaygı üretim mekanizmasına dönüşebiliyor.

Statü kaygısı#

De Botton'ın en kalıcı kavramı statü kaygısı.

Modern toplum insanlara kuramsal olarak sınırsız yükselme imkânı sunuyor. Paradoksal sonuç şu: Eğer herkes başarılı olabilecekse, başarısızlık artık kader değil kişisel yetersizlik olarak algılanıyor.

Bu nedenle modern insan yalnızca yoksulluktan korkmuyor; başkalarının kendisinden daha başarılı olmasından korkuyor.

Çözümlemenin bugün yeniden okunmasının nedeni açık. Sosyal medya platformları insanların başkalarının başarılarını sürekli görmesini sağlıyor. Eskiden insan birkaç komşusuyla kıyaslanırken bugün aynı anda binlerce hayatla kendini karşılaştırabiliyor.

Statü kaygısı küreselleşiyor.

Güzellik etik bir mesele#

The Architecture of Happiness'ta mimarlığı teknik bir yapı üretme faaliyeti olarak değil, insan psikolojisini etkileyen bir alan olarak ele alıyor.

İyi tasarlanmış bir okul, hastane, ev ya da tren istasyonu yalnızca estetik açıdan güzel değildir. İnsana bir mesaj da verir: "Senin yaşamın önemlidir."

Bu nedenle mimarlık de Botton açısından etik bir meseleye dönüşür. Çirkin ve bakımsız çevreler insanlara değersiz oldukları duygusunu verebilir; özenle tasarlanmış mekânlar gündelik hayatın değerli olduğu hissini güçlendirebilir.

Merkezdeki kavram: kendini yanlış anlamak#

De Botton'ın farklı alanlarını birleştiren kavram kendini tanıma.

Aşk, iş, mimarlık, sanat, seyahat, para, başarı — hepsi sonunda tek soruya bağlanıyor: Kendimiz hakkında ne kadar yanılıyoruz?

Bir insan çok para kazanmak isteyebilir; aslında istediği saygı olabilir. Ünlü olmak isteyebilir; aslında istediği sevilmek olabilir. Sürekli seyahat etmek isteyebilir; aslında yaşadığı hayattan kaçıyor olabilir. Romantik bir ilişki arayabilir; aslında çocuklukta alamadığı güveni arıyor olabilir.

De Botton'ın felsefesi tam olarak bu yanlış anlamaları görünür kılmaya çalışıyor.

A Therapeutic Journey ise bu ilgiyi psikoterapiye yaklaştırıyor. Burada bir ayrım gerekli: De Botton psikiyatrist değil ve felsefe klinik ruh sağlığı hizmeti değil. Yaptığı şey, felsefi ve psikolojik düşünceleri gündelik hayatın anlaşılması için kullanmak.

Akademinin dışında filozof olunur mu?#

Geleneksel akademik ölçütler açısından de Botton'ın konumu tartışmalı: Hakemli dergilerde yayımlamıyor, teknik tartışmalara katkı vermiyor.

Ama felsefe tarihine bakıldığında tablo başka. Sokrates kitap yazmadı. Montaigne akademik bir filozof değildi. Epiktetos'un felsefesi dersler ve yaşam pratiği üzerinden yayıldı. Nietzsche üniversite kariyerinden giderek uzaklaştı.

"Filozof" kavramını yalnızca akademik meslek kategorisi olarak görmek de tarihsel olarak sorunlu.

De Botton'ın tercihi net: akademik filozof değil, kamusal filozof.

Popülerleşme mi, basitleştirme mi?#

Popülerleşmenin bir bedeli olabilir.

Nietzsche'nin karmaşık düşüncesi "zor zamanlarda güçlü ol" tavsiyesine indirgenebilir. Epikuros yalnızca "zevk al" diyen bir filozofa dönüştürülebilir. Stoacılık "duygularını bastır" biçiminde yanlış anlaşılabilir.

Bu yüzden felsefenin popülerleştirilmesi ile basitleştirilmesi arasındaki sınır belirleyicidir. De Botton'ın çalışması bu sınırı sürekli tartışmaya açıyor.

Sitemizde bu ay aktardığımız akademik felsefenin dijital arşivi tartışması da benzer bir gerilimi taşıyor: Erişim genişlerken derinlik korunabiliyor mu?

Neden hâlâ okunuyor?#

De Botton'ın önemi yeni bir metafizik sistem kurmasında değil. Modern insanın gündelik problemlerini felsefi sorulara dönüştürmesinde.

"Sevgilim neden beni anlamıyor?" sorusunu aşk felsefesine. "İşim neden beni mutsuz ediyor?" sorusunu anlam problemine. "Neden başkalarının başarısını kıskanıyorum?" sorusunu değer problemine. "Evimde neden kendimi kötü hissediyorum?" sorusunu estetik problemine.

Bu nedenle onun felsefesi akademik felsefenin rakibi değil, kamusal uzantısı olarak da okunabilir.

Ve asıl sorusu hâlâ eski: Nasıl yaşamalıyız?

Modern dünyanın bütün teknolojik ve ekonomik değişimine rağmen bu sorunun cevaplanmamış olması, belki de neden hâlâ okunduğunu açıklıyor.

Türkçede#

Felsefenin Tesellisi, Statü Endişesi, Mutluluğun Mimarisi, Seyahat Sanatı, Aşkın Seyri ve Haberler: Kullanım Kılavuzu Türkçeye çevrildi.