Scott Shapiro: hukuk kodlaşırken meşruiyete ne olur?

Yapay zekâ hukuk alanında genellikle verimlilik vaadiyle anlatılıyor: daha hızlı araştırma, daha hızlı dilekçe, daha hızlı yanıt.

Yale Hukuk Fakültesi'nden hukuk felsefecisi Scott Shapiro, bunun asıl hikâyeyi gizlediğini söylüyor. Ona göre asıl mesele iktidar.

Shapiro bu değerlendirmeyi, Avrupa Kurumsal Yönetişim Enstitüsü'nün (ECGI) New Law Order dizisinde 18 Şubat 2026'da yayımlanan bir buçuk saatlik söyleşide yaptı.

Argümanın çekirdeği#

Shapiro'nun çıkış noktası kendi hukuk kuramından geliyor: Hukuk, insan davranışını büyük ölçekte eşgüdümleyen bir toplumsal teknolojidir.

Bu doğruysa, kuralları yorumlayabilen, sınır durumları sınayabilen ve ikna edici hukuki çözümlemeler üretebilen araçlar yalnızca işi hızlandırmaz. Sistemde kimin yol alabileceğini ve kimin altında kalacağını değiştirir.

Karanlık simetri#

Söyleşinin en dikkat çekici bölümü bu değişimin çift yönlü olduğunu gösteriyor.

İnsanların yasal yükümlülüklerine uymasını kolaylaştıran araçlar, aynı zamanda donanımlı aktörlerin o yükümlülüklerden kaçmasını da kolaylaştırıyor. Shapiro bunu uyum motoru ile istismar motorunun aynı makine olması diye tarif ediyor.

Buradan çıkan soru şu: En iyi "hukuk hackerı" bir makine olduğunda adaletin dengesine ne olur?

İki farklı tehlike#

Shapiro, üretici modeller ile kural tabanlı sistemler arasında önemli bir ayrım yapıyor. İkisinin sorunları farklı.

Üretici modeller otoriter bir ses tonuyla konuşabilir ama — kasten ya da kazara — yanlış olabilir. Hukuk alanında halüsinasyon, uydurma içtihat ya da olmayan bir maddeye atıf demektir.

Kural tabanlı sistemler ise bu sorunu taşımaz; mantıkları doğrudur. Ama başka bir soru doğurur: Mantık doğru, ancak akıl yürütme artık bir insan tarafından izlenemez hâle geldiğinde ne oluyor?

Shapiro'nun cevabı rahatsız edici: O noktada "hukuki gerekçe" bir gerekçe olmaktan çıkıp otoriteye başvuruya dönüşür. Karar doğru olabilir; ama neden doğru olduğunu kimse takip edemiyorsa, meşruiyet, şeffaflık ve güven konusunda ciddi bir sorun vardır.

Neden bu adam?#

Shapiro, Yale Hukuk Fakültesi'nde Charles F. Southmayd Hukuk Profesörü ve aynı zamanda felsefe profesörü. Çalışma alanı hukuk felsefesinden uluslararası hukuka, siber güvenlikten yapay zekâya uzanıyor.

2011 tarihli Legality kitabında geliştirdiği planlama kuramı, hukuku bir planlar sistemi olarak ele alır: Hukuk, karmaşık ve tartışmalı ahlaki sorunları çözmek zorunda kalmadan büyük gruplar hâlinde eşgüdümlü davranabilmemizi sağlayan bir plan üretme mekanizmasıdır.

Oona Hathaway ile birlikte yazdığı The Internationalists (2017), savaşı hukuk dışı ilan eden 1928 Kellogg-Briand Paktı'nın uzun vadeli etkisini savunur.

2023 tarihli Fancy Bear Goes Phishing ise beş büyük siber saldırının hikâyesi üzerinden hacklemenin tarihini ve etiğini anlatır. Shapiro'nun bugünkü yapay zekâ değerlendirmesi bu kitabın devamı gibi okunabilir: Her ikisinde de soru aynıdır — bir sistemi kırabilen kişi, o sistemin kurallarının dışında mı durur, yoksa kuralları en iyi bilen kişi midir?

Tartışmanın bağlamı#

Shapiro'nun uyarısı, hukuk felsefesinde uzun süredir süren bir tartışmaya bağlanıyor: Kural mı, yargı mı?

Hukuk devleti fikri, keyfîliğe karşı kuralı savunur. Ama kural her durumu öngöremez; uygulamak yargı gerektirir. Yapay zekâ bu dengeyi iki yönden birden zorluyor: Bir yandan kuralın uygulanmasını otomatikleştirebilir, öte yandan yargının gerekçesini görünmez kılabilir.

Sitemizde daha önce aktardığımız Philippe Huneman'ın Profiling kitabı da aynı hattın bir başka ucunda duruyor: Bir algoritma sizi bir olasılık sınıfına yerleştirdiğinde, o sınıflandırma hukuki sonuçlar doğurmaya başlıyor.