Sömürgecilik, üreme ve adalet üzerine yeni tartışma

İngiltere'nin köklü felsefe dergisi The Philosopher'ın çevrim içi söyleşi dizisinde 5 Ekim akşamı iki sosyolog konuştu: Warwick Üniversitesi'nden Gala Rexer ve New York'taki Hunter College'dan Andréa Becker. Konu, Rexer'in ağustosta University of California Press'ten çıkan ilk kitabı: Demographic Anxieties: Bodies, Borders, and Reproductive Injustice in Palestine/Israel (Demografik Kaygılar: Bedenler, Sınırlar ve Filistin/İsrail'de Üreme Adaletsizliği). Konuşmacıların ikisi de felsefeci değil; ama tartıştıkları kavramlar (beden, özerklik, adalet, biyopolitika) felsefenin ve söyleşinin bir felsefe dergisinde yer alması da bu yüzden anlamlı.

Kitap ne söylüyor?#

Rexer'in çalışması iki yılı aşkın etnografik araştırmaya ve İsrail'deki hastanelerde çalışan sağlık personeli ile doğurganlık tedavisi gören Filistinli kadınlarla yapılan derinlemesine görüşmelere dayanıyor. Tezi şu: İsrail devletinin Filistinlilere yönelik şiddetinin "gösterişli ve felaket boyutundaki" biçimlerinin yanında, çok daha gündelik denetim ve gözetim biçimleri de var ve bunlar doğurganlık servislerinde, doğumhanelerde, bakım altyapısında işliyor. Rexer bu mekânları, Filistinli hayatların nasıl yönetildiğini incelemek için birer "saha" olarak ele alıyor ve bu gündelik işleyişi "şefkatli şiddet" (tender violence) diye adlandırıyor: Bakım veren kurumun aynı zamanda sınır çizen, sayan, sınıflandıran kurum olması. Kuramsal çerçeve, siyah feminist "üreme adaleti" (reproductive justice) geleneğinden geliyor: Çocuk sahibi olma, olmama ve çocuğunu güvenli bir ortamda büyütme hakkını birlikte düşünen bir yaklaşım. Becker ise histerektominin siyaseti üzerine Get It Out kitabının yazarı; söyleşide iki çalışma, bedenin üzerindeki tıbbi kararların hiçbir zaman yalnızca tıbbi olmadığı noktasında buluştu.

Felsefi boyut#

Tartışmanın felsefe için önemi, "demografik kaygı" kavramında. Bir devletin kendi nüfusunu bir "sorun" olarak görmesi, kimin doğacağını ve kimin doğmaması gerektiğini örtük ya da açık biçimde yönetmesi, Foucault'nun biyopolitika kavramının çekirdeğidir; sitemizde Foucault'nun yüzüncü yılında bu kavramın bugünkü kullanımlarına değinmiştik. Rexer'in katkısı, biyopolitikayı soyut bir iktidar kuramı olarak değil, bir doğum servisinin gündelik pratiğinde izlemek. Burada üç felsefi soru açılıyor. Birincisi özerklik: Bir kadının üreme kararları, tedaviye erişimi sınırlar, kimlik kartları ve kurumsal kategorilerle belirleniyorsa "özerk" seçim ne anlama gelir? İkincisi adalet: Üreme adaleti, bireysel hak dilinin (kürtaj hakkı, tedavi hakkı) ötesinde, hakkın kullanılabilmesinin toplumsal ve siyasal koşullarını talep eder; bu, MacIntyre'ın ve komüniteryenlerin liberal hak diline yönelttiği eleştiriyle beklenmedik biçimde akraba. Üçüncüsü bakım etiği: Bakım, iktidarın karşıtı değil, bazen aracı olabilir mi?

Tartışmalı bir zemin#

Konunun siyasal olarak son derece hassas olduğunu söylemeye gerek yok. Rexer'in "yerleşimci sömürgecilik" çerçevesi İsrail/Filistin literatüründe yaygın ama tartışmalı; bu çerçeveyi reddeden ve İsrail sağlık sisteminin Filistinli yurttaşlara erişim sağladığını vurgulayan araştırmacılar da var. Kitap bir ampirik çalışma; felsefi değeri, hangi siyasal sonucu desteklediğinde değil, "bakım" ve "denetim" kavramlarının birbirinden ne kadar ayrılabileceği sorusunu somut bir alanda sormasında. Sağlık kurumlarının yalnızca tıbbi değil, siyasal ve toplumsal güç ilişkileri içinde de değerlendirilmesi gerektiği tezi, Filistin/İsrail örneğinden bağımsız olarak, tıp etiğinin ve siyaset felsefesinin ortak gündemi. Söyleşinin kaydı The Philosopher'ın sayfasında duyurulacak; kitabın yazarı 14 Ekim'de York Üniversitesi'nde de konuşacak.