Alasdair MacIntyre: Modern Dünyanın Ahlaki Krizi ve Erdem Peşinde Bir Filozof

MacIntyre'ın teşhisi şöyle: Modern toplumlarda insanlar haklardan, ödevlerden, özgürlükten, eşitlikten söz eder; her kavram güçlü bir ahlaki iddia taşır. Ama bir kişi özgürlüğü dış müdahale olmadan tercih yapabilme olarak tanımlarken bir başkası iyi bir yaşamın toplumsal koşulları olmadan özgürlüğün eksik kalacağını savunur. İkisi de özgürlüğü savunduğunu söyler; ama farklı başlangıç noktalarından konuşurlar. MacIntyre'a göre buradaki sorun yalnızca görüş ayrılığı değil: Ahlaki iddiaları değerlendirecek ortak ölçütlerin ne olduğu konusunda derin bir anlaşmazlık var. After Virtue'nun açılışındaki ünlü düşünce deneyi bunu anlatır: Doğa bilimlerinin yok edildiği ve sonra parçalardan yeniden kurulduğu bir dünyada insanlar "nötrino" ve "kütle" kelimelerini kullanmaya devam eder, ama bu kelimeleri anlamlı kılan kuramsal bağlam kaybolmuştur. MacIntyre'a göre modern ahlak dili tam bu durumda: Kavramlar duruyor, onları birbirine bağlayan çerçeve gitmiş.

Bu teşhisin bir adı var: duygusalcılık (emotivism). MacIntyre'a göre modern kültür, ahlaki yargıların aslında kişisel tercihlerin ya da duyguların ifadesi olduğu inancıyla yaşar; ahlaki tartışma bu yüzden sonuçsuz kalır, çünkü tercihler hakkında akıl yürütülmez, yalnızca karşı karşıya getirilir. Duygusalcılık bir kuram olarak yanlış olabilir ama bir kültürel durum olarak doğru: İnsanlar "sanki" doğruymuş gibi yaşar.

Aydınlanma projesi neden başarısız oldu?#

MacIntyre'ın en tartışmalı tezi, Aydınlanma'nın ahlakı evrensel ve rasyonel temellere oturtma girişiminin başarısız olduğudur. Bu, Aydınlanma'nın bütün kazanımlarını reddetmek değildir; eleştiri daha belirli bir hedefe yönelir: Ahlaki kuralları insanın tarihsel ve toplumsal amaçlarından bağımsız biçimde, herkes için geçerli tek bir rasyonel sistemle gerekçelendirme girişimi. Aristoteles'te "ne yapmalıyım" sorusu "nasıl bir varlığım ve nasıl iyi yaşarım" sorularına bağlıdır; erdem, kurallara uymak değil, insanın doğasını gerçekleştiren karakter özelliklerini edinmektir. Ahlakın üç parçalı yapısı vardır: eğitilmemiş insan doğası, amacına ulaşmış insan doğası (telos) ve birinden ötekine götüren kurallar. Aydınlanma ortadaki parçayı, telosu attı; geriye insan doğası ve kurallar kaldı, ve kuralları insan doğasından türetmek imkânsızlaştı. Hume duyguya, Kant akla, Kierkegaard seçime başvurdu; MacIntyre'a göre üçü de başarısız oldu ve Nietzsche bu başarısızlığı en dürüst biçimde gördü: Ahlak akılla temellendirilemiyorsa, geriye irade kalır. After Virtue'nun dramatik sorusu bu yüzden "Nietzsche mi Aristoteles mi?"dir. Bu, Kantçı ahlakın ya da liberal evrenselciliğin bugün savunulamadığı anlamına gelmez; Rawls'tan Habermas'a bu gelenekler savunulmaya devam ediyor. MacIntyre'ın tezi onlara yöneltilmiş güçlü ve tartışmalı bir eleştiri olarak anlaşılmalı.

Pratikler, içsel iyiler ve erdem#

After Virtue'nun en verimli kavramı pratiktir. Gündelik anlamda herhangi bir faaliyet değil: Kendi içinde mükemmellik ölçütleri, amaçları ve standartları olan, toplumsal olarak kurulmuş, tutarlı ve karmaşık bir faaliyet biçimi. Tıp, mimarlık, bilimsel araştırma, müzik, satranç, çiftçilik pratiktir; tuğla dizmek ya da reklamcılık, MacIntyre'ın verdiği örneklerle, değildir. Bir pratiğe katılmak, onun standartlarını öğrenmek ve kendi performansını o standartlara göre yargılamak demektir.

Pratiklerden iki tür iyi elde edilir. İçsel iyiler yalnızca o pratiğe katılarak kavranabilir: Satrançta güzel bir oyun, tıpta iyi bir teşhis, araştırmada gerçek bir keşif. Dışsal iyiler ise para, güç, statü, prestij; başka yollardan da elde edilebilir ve biri kazandığında ötekinin payı azalır. İçsel iyiler ise kazanıldığında bütün topluluğu zenginleştirir. Erdemler, MacIntyre'ın tanımıyla, içsel iyileri elde etmemizi sağlayan ve yokluğunda bunlardan yoksun kaldığımız edinilmiş insani niteliklerdir: Adalet, cesaret ve dürüstlük olmadan hiçbir pratik ayakta kalmaz. Burada kurumlar devreye girer: Pratikleri taşıyan kurumlar (hastane, üniversite, orkestra) dışsal iyilerle beslenir ve bu zorunludur; ama dışsal iyiler pratiğin amaçlarını ele geçirdiğinde pratik yozlaşır. Bir bilim insanı yalnızca unvan için araştırma yaptığında, bir hekim hastanenin mali hedefleriyle hastanın iyiliği arasında sıkıştığında olan şey budur. Erdem bu yüzden yalnızca kişisel karakter meselesi değil, ortak faaliyetlerde iyi olanı koruyan toplumsal bir güçtür.

Gelenek: Geçmişe hapsolmak değil, tartışmayı sürdürmek#

MacIntyre'da gelenek, geçmişin sorgulanmadan tekrarı değildir. Tanımı şöyle: Tarihsel olarak uzatılmış, toplumsal olarak somutlaşmış bir tartışma; kısmen o geleneği kuran iyiler hakkında bir tartışma. Gelenekler değişir, kendi içlerinde çatışır, eleştiriyle dönüşür. Akıl yürütme bir gelenek içinde gelişir; insan bir geleneğin içinde düşünmeyi öğrenir, sorunlarını fark eder, gerektiğinde yetersizliklerini sorgular. Bu, görecilik değildir: Whose Justice?'te MacIntyre "epistemolojik kriz" kavramını geliştirir. Bir gelenek kendi sorunlarını kendi kaynaklarıyla çözemediğinde ve rakip bir gelenek o sorunları hem açıklayıp hem çözebildiğinde, birincinin üyeleri akılcı biçimde ikincisine geçebilir. MacIntyre'ın kendi hayatı bunun örneğidir. Dolayısıyla tez şu: Rasyonel değerlendirme bağlamdan bağımsız değildir, ama bağlamlar arası karşılaştırma imkânsız da değildir.

Köksüz birey ve liberal eleştiri#

MacIntyre'ın liberalizme eleştirisi bireyin nasıl tanımlandığında odaklanır. Liberal siyaset felsefesi devletin farklı hayat anlayışları karşısında tarafsız kalmasını savunur; amacı özgürlükleri ve çoğulculuğu korumaktır. MacIntyre'a göre bireyin amaçlarını, değerlerini ve kimliğini toplumsal ilişkilerinden bağımsızmış gibi düşünmek sorunludur: İnsan bir ailede, dil topluluğunda, meslekte, yerel çevrede ve tarihsel geleneklerde yetişir; neyi değerli gördüğü bu ilişkilerden etkilenir. "Köksüz birey" eleştirisi özgürlüğü değil, özgürlüğün toplumsal koşullarından koparılarak anlaşılmasını hedef alır. Bu noktada MacIntyre, Charles Taylor, Michael Sandel ve Michael Walzer'la birlikte "komüniteryen" diye anıldı; kendisi bu etiketi hiç sevmedi, çünkü modern ulus-devletin "topluluk" olabileceğine inanmıyordu. Onun eleştirisi daha radikaldi: Modern toplum, devlete ve piyasaya bağımlı bireyler üretir; piyasa ilişkileri değişim ve çıkar üzerinden, bürokrasi sorunları "yönetilebilir" kategoriler üzerinden düzenler ve ikisi de insanların iyi yaşamı ortaklaşa belirleme kapasitesini aşındırır. Bu, devletin ya da piyasanın kaldırılması çağrısı değildir; soru, insanın toplumsal ve ahlaki yaşamının bu iki mekanizmaya indirgenip indirgenemeyeceğidir.

Muhafazakâr mı, radikal mi?#

Gelenek, topluluk ve erdem vurgusu MacIntyre'ı bazı çevrelerde muhafazakâr yaptı; After Virtue'nun sonundaki ünlü cümle, "yeni, ve hiç şüphesiz çok farklı bir Aziz Benedikt" bekleyişi, bu okumayı besledi. Ama MacIntyre kendini hiçbir zaman muhafazakâr saymadı; kapitalizme eleştirisini hayatının sonuna kadar sürdürdü, Marx'ın yabancılaşma analizini doğru bulmaya devam etti ve modern muhafazakârlığı liberalizmin bir başka biçimi olarak gördü. Yerel toplulukları da romantikleştirmedi: Gelenekler adaletsizlik sürdürebilir, insanları dışlayabilir, eleştiriye kapanabilir; bir uygulamanın eski olması doğru olduğunu kanıtlamaz. Akademik tartışmalarda kitabın hem muhafazakâr hem radikal sonuçlar barındırdığı özellikle ele alındı; "sağ-sol" ekseninin MacIntyre'ı yakalamadığı söylenebilir.

Tıp etiğinden yapay zekâya#

MacIntyre'ın düşüncesi uygulamalı alanlarda yaşıyor. Tıp etiği, hemşirelik etiği ve meslek etiği literatüründe pratik ve içsel iyi kavramları, "ilkecilik"e (özerklik, yarar, zarar vermeme, adalet) alternatif bir çerçeve olarak kullanılıyor: Bir hastanenin verimlilik hedefleri ile hastaya zaman ayırma ihtiyacı çatıştığında sorun hangi kuralın uygulanacağı değil, tıp pratiğinin amacının ne olduğu ve kurumun bu amacı ne ölçüde desteklediğidir. Aynı çerçeve yapay zekâya taşınabilir: Bir algoritmanın "başarılı" sayılması için hızlı ve ucuz sonuç üretmesi yeter mi? Bir sağlık sisteminde, araştırmada ya da eğitimde teknoloji o pratiğin asıl amacını güçlendiriyor mu, yoksa ölçülebilen performans göstergeleri zamanla amacın yerini mi alıyor? MacIntyre'ın yapay zekâ hakkında yazdığı yok; ama içsel ve dışsal iyiler ayrımı, kurumların amaçlarıyla ölçülebilir göstergeler arasındaki gerilimi incelemek için hâlâ en güçlü kavramsal araçlardan biri.

İtirazlar#

MacIntyre'ın etkisi bütün sorunları çözdüğü anlamına gelmez. İlk itiraz evrensellikle ilgili: İnsan hakları ve adalet gibi ilkeleri yalnızca gelenekler içinde temellendirmek, farklı kültürlerden insanların ortak normlar geliştirmesini zorlaştırır; Martha Nussbaum bu çizgide Aristoteles'in evrenselci bir okumasını savundu. İkinci itiraz iktidarla ilgili: Gelenekler kadınları, azınlıkları, farklı yaşam biçimlerini dışlayan normlar taşır; "ortak iyi" vurgusu topluluk içi güç eşitsizliklerini görünmez kılabilir. Susan Moller Okin'in komüniteryenlere yönelttiği feminist eleştiri burada hâlâ geçerli. Üçüncü itiraz ölçekle ilgili: Küçük topluluklarda gelişen pratikler önemli, ama modern toplumlar milyonlarca yabancının birlikte yaşadığı kurumlardan oluşur; bu ölçekte ortak iyinin nasıl belirleneceği açık bir sorun. Dördüncü itiraz tarihsel: MacIntyre'ın Aydınlanma anlatısının fazla düz, Aristoteles okumasının fazla seçici olduğu söylendi. Bu itirazlar temel teşhisi geçersiz kılmaz; ama erdem etiğinin modern toplumda nasıl uygulanabileceğinin ayrıca açıklanması gerektiğini gösterir.

Neden hâlâ Erdem Peşinde?#

MacIntyre'ın kalıcı etkisi, ahlakı yalnızca bireysel tercihler ya da soyut kurallar üzerinden düşünmememiz gerektiğini hatırlatmasında. İnsanlar yalnızca seçim yapan bireyler değil; ilişkiler içinde yaşayan, başkalarına bağımlı, sorumluluk üstlenen ve ortak faaliyetler aracılığıyla kendilerini geliştiren varlıklar. Dependent Rational Animals'ın sorusu bunu en çıplak biçimde koyar: Hepimiz çocuk olduk, çoğumuz yaşlanacak ve bakıma muhtaç kalacak; bağımsız rasyonel failin ahlakı, bağımlılığı dışarıda bırakan bir soyutlamadır.

Bir toplumun ahlaki krizi, insanların doğruyu yanlıştan ayıramaması mıdır; yoksa doğru ve yanlış hakkında konuşurken birbirlerini anlayabilecek zemini kaybetmeleri mi? MacIntyre'ın felsefesi bu iki ihtimal arasındaki farkı düşünmeye çağırır. Onu hazır bir reçete olarak değil, bir sorular dizisi olarak okumak daha verimli: Hangi geleneklerden hareketle düşünüyoruz? Savunduğumuz ilkeler hangi insan anlayışına dayanıyor? İyi bir yaşamı mümkün kılan pratikleri nasıl koruyoruz? Ve ortak iyi adına yapılan talepleri hangi ölçütlerle değerlendiriyoruz? Erdem Peşinde'nin bıraktığı miras belki şu cümlede: Ahlak, yalnızca ne yapmamız gerektiğini söyleyen kurallar toplamı değil; nasıl bir insan olmak istediğimiz, hangi topluluklarda yaşadığımız ve birlikte nasıl bir dünya kurduğumuz sorusudur.

Çin düşüncesinin Batı'ya verdiği en önemli cevaplardan biri: 'Modern olmak için Batılılaşmak zorunda mıyız?' Tu Weiming, Konfüçyüsçülüğü geçmişte kalmış bir ahlak öğretisi olarak değil, modern dünyanın krizlerine cevap verebilecek yaşayan bir felsefi gelenek olarak yeniden yorumlayan çağdaş düşünürlerin başında geliyor. 'Kültürel Çin', 'ruhsal hümanizm', 'medeniyetler diyaloğu' ve 'Konfüçyüsçülüğün üçüncü dönemi' kavramları, Çin düşüncesini küresel felsefenin merkezî tartışmaları içinde yeniden konumlandırıyor. 86 yaşındaki filozofun portresi.

Konfüçyüs, Tu Weiming