Alasdair MacIntyre'ın mirası: erdem etiği neden geri döndü?

Glasgow doğumlu İskoç filozof Alasdair MacIntyre, 21 Mayıs 2025'te Indiana eyaletinin South Bend kentindeki bir bakımevinde 96 yaşında hayatını kaybetmişti. Notre Dame ve Duke üniversitelerinde felsefe profesörü emeritus olan MacIntyre, yirminci yüzyılın ikinci yarısında ahlak felsefesinin yönünü değiştiren birkaç isimden biriydi.

"Ahlak dilimiz bir enkaz"#

1981'de yayımlanan After Virtue (Türkçede Erdem Peşinde), çarpıcı bir benzetmeyle açılır. MacIntyre bir felaket sonrası dünyayı hayal eder: Bilim yıkılmış, geriye yalnızca kopuk terimler, yarım formüller ve adı kalmış kuramlar kalmıştır. İnsanlar bu parçaları kullanmayı sürdürür ama artık hangi bütünün parçası olduklarını bilmezler.

MacIntyre'a göre modern ahlak dili tam olarak böyledir. "Hak", "ödev", "iyi" gibi sözcükleri kullanmayı sürdürüyoruz; ama bu sözcükleri anlamlı kılan Aristotelesçi çerçeve — insanın bir amacı (telos) olduğu düşüncesi — çoktan terk edilmiş durumda.

Duygusalcılık eleştirisi#

Bunun sonucu, MacIntyre'ın duygusalcılık dediği durumdur: Ahlaki tartışmalar sonuçsuz kalır, çünkü taraflar aslında yalnızca tercihlerini dile getirmektedir. Kürtaj, savaş ya da adalet üzerine tartışmalar bitmez; çünkü ortak bir ölçüt kalmamıştır.

Çözüm olarak MacIntyre, Aristoteles'e ve ondan beslenen Thomasçı geleneğe dönmeyi önerir. 1983'te, elli beş yaşındayken Katolikliği seçmesi de bu düşünsel yolculukla bağlantılıydı.

Üç anahtar kavram#

MacIntyre'ın erdem tanımı üç katmanlıdır:

1. Pratik (practice): Kendi içsel iyilerine sahip, kurallı ortak etkinlikler — satranç, tıp, mimarlık, çiftçilik. Erdemler, bir pratiğin içsel iyilerine ulaşmayı sağlayan niteliklerdir.
2. Bir yaşamın anlatısal birliği: İnsan hayatı kopuk rollerin toplamı değil, baştan sona anlatılabilir bir bütündür. "İyi yaşam" sorusu ancak bu bütünlük içinde sorulabilir.
3. Gelenek: Anlatılar tek başına durmaz; tarihsel olarak süregelen ve kendi içinde tartışan geleneklere yaslanır.

Neden hâlâ tartışılıyor?#

After Virtue yayımlandığında ahlak felsefesinin gündemi büyük ölçüde faydacılık ile Kantçılık arasındaki karşıtlıktan ibaretti. MacIntyre üçüncü bir seçeneği — karakter ve erdem odaklı yaklaşımı — yeniden masaya koydu. Bugün erdem etiği, meslek etiğinden yapay zekâ tasarımına kadar geniş bir alanda kullanılıyor.

Eleştirmenleri, MacIntyre'ın modernlik tablosunu fazla karanlık çizdiğini ve "geleneğe dönüş" çağrısının hangi geleneğe döneceği sorusunu yanıtsız bıraktığını söylüyor. Bu itiraz, kendisinin Whose Justice? Which Rationality? (1988) kitabında doğrudan ele aldığı sorudur.