Singer seksen yaşında ve kendi yapay zekâsını kurdu: iyi hayat sorusu değişti mi?

Bir filozofun kendi kopyasını yapması, felsefe tarihinde yeni bir olay.

Peter Singer, 30 Ekim 2024'te sosyal medya hesabından bir duyuru yaptı: Kendi yazılarıyla eğitilmiş bir sohbet robotu — Peter Singer AI — yayına girmişti.

Sistem, Sankalpa Ghose tarafından Singer'la diyalog içinde geliştirildi. Singer'ın yazıları, sunumları ve karakter özellikleri, ayrıntılı istem mühendisliğiyle bir erişimli üretim (RAG) mimarisine yerleştirildi. Amaç, kullanıcıyı Sokratik yöntemle sorgulayan, hazır cevap vermek yerine karşı soru soran bir muhatap üretmekti.

Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics dergisi, bu robotla yapılmış bir söyleşiyi akademik makale olarak yayımladı: "Duyarlılık ve Ötesi — Peter Singer AI ile Temsilî Bir Söyleşi."

Elli yıldır ahlaki çemberi genişletmeyi savunan bir filozofun, kendisini bir yazılıma genişletmesi. Bu, üzerinde durulmaya değer bir kesişme.

Melbourne'e dönüş#

Singer, 6 Temmuz 1946'da Melbourne'de doğdu; bu yaz seksen yaşına girdi. Princeton'da yirmi yılın ardından Avustralya'ya döndü.

The Guardian'ın 14 Ağustos 2026 tarihli söyleşisi onu Melbourne'ün kuzeyindeki Merri Creek boyunca yürürken buluyor. Emekli değil: son yıllarda bir podcast, kurumsal hayırseverlik için küresel bir birlik ve kendi yapay zekâ sürümünü hayata geçirdi.

Söyleşinin başlığı ise, sol çevrelerde tartışma yaratacak cinsten:

"Kapitalizm hâlâ var olmuş en üretken ekonomik sistem."

Kapitalizm konusundaki konumu#

Bu cümle, Singer'ın tutarsızlığa düştüğü anlamına gelmiyor. Aksine, etkin özgeciliğin baştan beri taşıdığı gerilimi açık ediyor.

Singer'ın önerisi sistemi ortadan kaldırmak değil; ürettiği ekonomik gücün önemli bir bölümünü toplumsal sorunların çözümüne yönlendirmek. Bunun güncel örneği, kurucularından olduğu Profit for Good girişimi: Net kârının en az yüzde onunu yüksek etkili hayır kurumlarına bağışlamayı taahhüt eden şirketlerden oluşan büyüyen bir küresel birlik.

Bu konum ciddi eleştiri alıyor ve almalı.

Sol eleştiri: Yoksulluğu bir bağış meselesine indirgemek, onu üreten yapıyı sorgulamamak anlamına gelir. Bir şirketin kârının onda birini bağışlaması, o kârı nasıl elde ettiğini meşrulaştırabilir.

Singer'ın yanıtı öngörülebilir ve tutarlı: Yapıyı değiştirmek uzun sürer; bu arada önlenebilir ölümler devam eder. Bugün kurtarılabilecek bir hayatı, yarın gelecek bir devrim için feda etmek ahlaki bir tercih değildir.

Bu tartışma çözülmüş değil. Ama iki tarafın da ciddi bir argümanı olduğu görülüyor.

Asıl soru: nasıl yaşamalıyız?#

Singer'ın kitapları — Hayvan Özgürleşmesi, Pratik Etik, Nasıl Yaşamalıyız?, Yapabileceğin En İyi İyilik — etiği akademik bir uzmanlık alanı olmaktan çıkarıp gündelik karara bağlayan bir külliyat oluşturuyor.

Ama Singer'ın asıl kopuşu bir tezde değil, soruyu kuruş biçiminde.

Felsefe "nasıl yaşamalıyız" sorusunu modern dönemde çoğunlukla kendi hayatımız üzerinden sordu: mutluluk, özerklik, kişisel gelişim.

Singer soruyu şöyle çeviriyor: İyi bir hayat, yalnızca bizim için iyi olan bir hayat mıdır?

Bu çevirinin sonuçları rahatsız edicidir ve Singer bunu bilerek yapar. Eğer bir çocuğun boğulmasını önlemek için pahalı ayakkabılarınızı feda etmeniz gerektiğini kabul ediyorsanız, uzaktaki bir çocuğun ölümünü önleyecek bağıştan kaçınmanız için ne gerekçeniz var? Mesafe ahlaki bir fark yaratır mı?

Singer'ın gücü, cevabında değil; bu soruyu kaçınılmaz kılmasında.

Sadece istemek yetmez#

Singer'ın etiğinin ayırt edici ikinci hamlesi, iyi niyetin yeterli olmadığını savunması.

Elimizdeki kaynaklarla mümkün olan en fazla iyiliği gerçekleştirmeye çalışmak gerekir. Bu, kanıta ve akıl yürütmeye dayalı bir hayırseverlik demektir: Hangi müdahalenin bağış başına kaç yaşam yılı kurtardığını ölçmek.

Bu yaklaşım etkin özgecilik hareketinin entelektüel kaynaklarından biri oldu — ve hareketin son yıllarda yaşadığı krizler de Singer'a yöneltilen eleştirilerin bir bölümünü besledi.

Ama ölçüm ilkesinin kendisi savunulabilir kalıyor: Bir yardım kuruluşuna bağış yaparken, o paranın ne yaptığını sormak makul bir taleptir.

Yapay zekâ neden Singer için özel bir mesele?#

Singer'ın külliyatının merkezinde duyarlılık (sentience) kavramı var. Bir varlığın ahlaki dikkate değer olması için akıllı olması gerekmez; acı çekebilmesi yeterlidir. Bentham'dan aldığı bu ölçüt, hayvan etiğinin çağdaş temelidir.

Bu ölçüt yapay zekâya doğrudan uygulanabilir. Ve tam da bu yüzden Singer, sitemizde bugün ele aldığımız bilinç tartışmasının içinde beklenmedik bir konumda duruyor: Ahlaki çemberi genişletme mantığı, bir gün makineleri de kapsayacak biçimde işletilebilir.

Singer'ın kendi yapay zekâsını kurmuş olması, bu soruyu daha da keskinleştiriyor. Peter Singer AI, Singer'ın yazılarından üretilmiş bir metin motoru — bir kişi değil. Ama Sokratik yöntemle karşı soru soran bir muhatap olarak tasarlanmış olması, "muhatap" kavramının sınırını zorluyor.

Rahatsız eden felsefe#

Singer'ın felsefesi okuru rahatlatmaz. Çünkü ahlakı soyut ilkelerden çıkarıp gündelik tercihe bağlar:

Ne satın alıyoruz? Ne kadar tüketiyoruz? Paramızı nereye harcıyoruz? Başkalarının acısını kendi hesabımıza ne ölçüde katıyoruz?

Bu köşede geçtiğimiz haftalarda ele aldığımız Krista Lawlor'ın makullük çözümlemesi ile Singer arasındaki fark tam burada: Lawlor, insanların neden farklı düşündüğünü anlamayı öneriyordu. Singer, farklı düşünmenin bir bedeli olduğunu hatırlatıyor.

İkisi de gerekli. Ama ikincisi daha az sevilir.

---

Türkçede: Hayvan Özgürleşmesi, Pratik Etik, Bir Dünya, Yapabileceğin En İyi İyilik ve Uygulamalı Etik başta olmak üzere Singer'ın birçok kitabı çevrildi.