Kant'ın kesin buyruğu: ahlakın tek bir ilkesi olabilir mi?

Ahlak felsefesinin en çok alıntılanan cümlelerinden biri Kant'a ait: "Yalnızca, aynı zamanda genel bir yasa olmasını isteyebileceğin ilkeye göre eyle."

Buyruk neden "kesin"?#

Kant, iki tür buyruk ayırır. Koşullu buyruk bir amaca bağlıdır: "Sağlıklı olmak istiyorsan düzenli uyu." Amacı bırakırsanız buyruk da düşer. Kesin buyruk ise hiçbir koşula bağlı değildir; ahlaki olarak bağlayıcılığı, istediğiniz sonuçtan bağımsızdır.

Üç formül#

1. Evrensel yasa formülü — Eylem ilkeni, herkesin izlediği bir yasa hâline getirebilir misin? Yalan söz vermeyi genelleştirirseniz, söz verme kurumunun kendisi çöker; ilke kendi kendini ortadan kaldırır.
2. İnsanlık formülü — İnsanı hiçbir zaman yalnızca araç olarak değil, aynı zamanda amaç olarak gör.
3. Amaçlar krallığı formülü — Kendini, herkesin hem yasa koyucu hem de yasaya tabi olduğu bir topluluğun üyesi olarak düşün.

Klasik itiraz#

En bilinen eleştiri, Kant'ın kendi verdiği örnekten doğar: kapınıza gelen katile, saklanan kişinin yerini söylemek zorunda mısınız? Kant'ın katı yorumu "yalan söylenemez" derken, sonuççu gelenek bunu ilkeye körü körüne bağlılığın bedeli olarak gösterir.

Kantçı savunma ise şudur: kesin buyruk bir eylem listesi değil, bir sınama yöntemidir; sorulacak soru, gerçekte hangi ilkeye göre davrandığınızdır.

Bugünkü karşılığı#

Kant'ın ölçütü, yapay zekâ etiğinde beklenmedik bir güncellik kazandı: sistemlerin "sabit ilkelere mi uyacağı yoksa her durumda sonuçları mı tartacağı" tartışması, deontoloji ile faydacılık arasındaki bu eski hattın mühendislik diline çevrilmiş hâlidir.