BM, Güvenlik Konseyi ve 'dibe doğru yarış': Yapay zekâ New York'ta barış ve güvenlik gündemine girdi

Birleşmiş Milletler'in New York'taki Genel Kurul haftası, her yıl dünya siyasetinin en yoğun takvimini oluşturur. Bu yılın takviminde yeni bir başlık var: Yapay zekâ, ilk kez Güvenlik Konseyi'nin barış ve güvenlik gündeminin merkezine yerleşiyor. Security Council Report'un Eylül 2026 aylık öngörüsüne göre Fransa, dönem başkanlığı sırasında yapay zekânın uluslararası barış ve güvenliğe etkilerini ele alan üst düzey bir toplantı planlıyor; AFP'nin 15 Eylül'de aktardığına göre toplantı gelecek hafta, dünya liderlerinin New York'ta bulunduğu günlerde yapılacak.

Erken uyarıdan kalıcı barışa#

Konsey'in yapay zekâyla ilgisi bu ay başlamadı, ama bu ay yoğunlaştı. 2 Eylül'de Bahreyn, Fransa, Yunanistan ve Letonya'nın ortak ev sahipliğinde "From Early Warning to Durable Peace: Leveraging AI in Conflict Resolution" başlıklı gayriresmî bir diyalog düzenlendi. Security Council Report'un özetine göre tartışma iki eksende ilerledi. Bir yanda fırsatlar: Yapay zekâ, çatışma önleme, arabuluculuk, barış operasyonları ve yaptırım rejimlerinin izlenmesi gibi alanlarda Konsey'in çalışma biçimini değiştirebilir. Öte yanda riskler: Siber saldırılar, bilgi ortamının manipülasyonu ve silahlı çatışmada otonom sistemlerin kullanımı. Rapor, bu iki eksenin arkasındaki daha derin bir gerilime de işaret ediyor: Yarı iletkenler, hesaplama gücü, enerji, veri ve kritik mineraller üzerindeki rekabet, yapay zekâyı bir yönetişim sorunu olmaktan çıkarıp bir güç mücadelesi konusuna dönüştürüyor.

Guterres: 'Dibe doğru yarış'#

BM Genel Sekreteri António Guterres, 16 Eylül'de yaptığı açıklamada dünyanın yapay zekâ güvenliğinde "dibe doğru bir yarışı" kaldıramayacağını söyledi. Guterres'e göre büyük güçler arasındaki jeopolitik bölünme, ortak güvenlik kurallarını imkânsızlaştırma tehlikesi taşıyor; Genel Sekreter, diyalog, bilgi paylaşımı ve ortak güvenlik sınırları çağrısı yaptı. AP'nin aktardığına göre Guterres, açıklamasında yapay zekâ sektörünün "ön saflarındaki" isimlerin, gelişmenin risk anlayışımızı geride bıraktığı yönündeki kaygılarına atıfta bulundu; bu, Anthropic'in kurucusu Dario Amodei'nin geçen hafta ortaya attığı ve sitemizde ayrıntılı ele aldığımız koordineli yavaşlama önerisine dolaylı bir yanıt olarak okundu. Bu çağrının kurumsal zemini, BM'nin geçen yıl kurduğu iki mekanizma: Bağımsız Uluslararası Yapay Zekâ Bilimsel Paneli ve Yapay Zekâ Yönetişimi Küresel Diyaloğu. Her ikisi de bağlayıcı olmayan yapılar; Guterres'in açıklaması, tam da bu bağlayıcı olmayışın sınırlarına işaret ediyor.

Türk: 'Benzeri görülmemiş riskler'#

BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, 14 Eylül'de İnsan Hakları Konseyi'ne hitaben yaptığı açıklamada yapay zekânın insan hakları açısından "benzeri görülmemiş riskler" taşıdığını, insanlığın "geri döndürülemez bir değişimin eşiğinde" olduğunu söyledi ve devletler ile sınırdaki şirketleri, kendi ürünlerinin hak ihlallerine yol açmasını önlemek için harekete geçmeye çağırdı. Türk'ün vurgusu, Güvenlik Konseyi'nin güvenlik odaklı çerçevesine bir insan hakları katmanı ekliyor: Gözetim, ayrımcılık ve ifade özgürlüğü, askerî risklerden ayrı düşünülemez.

Uzmanlar ne düşünüyor: 111 kişilik anket#

Tartışmanın ampirik zeminini bu ay yayımlanan bir anket sağlıyor. Institute for Security and Technology ile Future of Life Institute'un 30 Nisan-15 Temmuz arasında 111 ulusal güvenlik ve yapay zekâ uzmanıyla yaptığı ankete göre katılımcıların yüzde 87'si yapay zekânın on yıl içinde insan denetiminin dışına çıkma olasılığını yüzde 10 ya da daha yüksek görüyor; üçte biri bu kontrol kaybının geri alınamaz olacağını bekliyor. Nükleer kullanım kararının mutlaka insan tarafından verilmesi gerektiğini söyleyenler yüzde 96; yapay zekânın nükleer komuta-kontrol sistemlerini özerk biçimde yönetmemesi gerektiğini söyleyenler yüzde 89. Katılımcıların çoğunluğu özerk askerî eylem (yüzde 70), özerk siber operasyon (yüzde 67) ve insan onayı olmadan ölümcül özerklik (yüzde 56) konularında yasak istiyor. Ankete katılanların önemli bir kısmı istihbarat topluluğu, Kongre, Savunma, Enerji ve Dışişleri bakanlıklarında görev yapmış isimler. Anket, bir uzman topluluğunun görüşünü yansıtıyor; kehanet değil. Ama Güvenlik Konseyi'nin masasına gelen gündemin ne kadar somutlaştığını gösteriyor.

Ne bekleniyor?#

Konsey'in üst düzey toplantısından bağlayıcı bir karar çıkması beklenmiyor; toplantıların büyük kısmı başkanlık bildirisi ya da yalnızca tartışmayla sonuçlanıyor. Yine de üç gelişme izlenmeye değer. Birincisi, otonom silah sistemleri konusunda Genel Kurul'daki müzakerelerin Konsey gündemine taşınıp taşınmayacağı. İkincisi, Bilimsel Panel'in ilk raporunun takvimi. Üçüncüsü, ABD ve Çin'in ortak bir metne imza atıp atmayacağı; Guterres'in "dibe doğru yarış" uyarısı, tam da bu ihtimalin zayıflığına yönelik. Sitemizde daha önce OpenAI'nin "kaçak ajanlar" için zorunlu düzenleme çağrısını ve akademisyenlerin antlaşma mektubunu ele almıştık; New York'taki toplantı, bu çağrıların devletler düzeyinde karşılık bulup bulmadığının ilk sınavı olacak. Bu gelişmelerin siyaset felsefesi açısından anlamını bugünkü Gündem yazımızda tartışıyoruz.