Beyin verisi kimin? Şili'den Connecticut'a nöro-haklar yasaları

Bugün sitemizde ele aldığımız beyin implantı haberinin sonunda sorduğumuz soru — "neyi düşündüğümü ben düşünmeden önce benden ne öğrenebilirler?" — artık yalnızca felsefi değil, hukuki bir soru. Ve bu soruya ilk cevap veren ülke, beklenmedik biçimde, Şili oldu.

Şili: Anayasaya yazılan zihin#

2021'de Şili, dünyada bir ilki gerçekleştirdi: Anayasasının bilimsel ve teknolojik gelişmeyi düzenleyen maddesine "zihinsel bütünlük" ve "beyin etkinliğinin korunması" ifadelerini ekledi. Bu değişikliğin arkasında, Columbia Üniversitesi'nden sinirbilimci Rafael Yuste'nin öncülük ettiği Nöro-haklar Vakfı'nın (Neurorights Foundation) beş ilkesi vardı: Zihinsel mahremiyet, kişisel kimlik, özgür irade, nöral güçlendirmeye adil erişim ve algoritmik önyargıdan korunma.

Anayasa değişikliği sembolik kalmadı. 2023'te Şili Yüksek Mahkemesi, eski bir senatörün tüketici bir EEG başlığı üreten şirkete karşı açtığı davada, şirketin topladığı beyin verisini silmesine ve verinin ülke dışına aktarılmasının denetlenmesine hükmetti. Kararın gerekçesi, beyin verisinin sıradan kişisel veri değil, "kişinin en mahrem alanı" olduğu ve mevcut rızanın bu veriyi kapsayamayacağı yönündeydi. Frontiers'ta yayımlanan bir değerlendirme, bu kararı nöro-hakların ilk somut yargısal uygulaması olarak niteliyor.

ABD: Dört eyalet ve bir tanım problemi#

ABD'de federal bir yasa yok; ama eyaletler harekete geçti. Colorado 2024'te nöral veriyi mevcut gizlilik yasasındaki "hassas veri" kategorisine ekleyen ilk eyalet oldu; California onu izledi. Montana ve Connecticut sonra geldi; Connecticut'ın SB 1295 sayılı yasası 1 Temmuz 2026'da yürürlüğe girdi. Arnold & Porter'ın hazırladığı hukuki değerlendirmeye göre 2026 baharı itibarıyla Virginia, Alabama, New York ve Illinois'de de tasarılar mecliste ve her biri farklı bir yaklaşım benimsiyor.

Future of Privacy Forum'un "Goldilocks problemi" dediği şey burada ortaya çıkıyor: "Nöral veri" ne kadar geniş tanımlanırsa yasa o kadar çok cihazı — akıllı saatlerin kalp atışı sensörlerine kadar — kapsar ve uygulanamaz hâle gelir; ne kadar dar tanımlanırsa yarının teknolojisini kaçırır. Colorado "sinir sisteminden üretilen ve yorumlanabilen" veriyi; California ise "merkezî ya da çevresel sinir sisteminin etkinliğini ölçen" veriyi koruyor. Aradaki fark, bir cihazın kastan mı beyinden mi okuduğuna göre değişen bir hukuki boşluk yaratıyor.

Nisan 2025'te bir grup ABD senatörü Federal Ticaret Komisyonu'na yazdığı mektupta, nöral verinin "anonimleştirilse bile" ruh sağlığı durumunu, duygusal hâlleri ve bilişsel örüntüleri açığa çıkarabileceğini hatırlatıp federal koruma istedi. Nöro-haklar Vakfı'nın 2024'te otuz tüketici nöroteknoloji şirketi üzerinde yaptığı denetim, şirketlerin yüzde 96,7'sinin beyin verisini üçüncü taraflara aktarma hakkını sözleşmelerinde saklı tuttuğunu ortaya koymuştu.

UNESCO ve Avrupa: Küresel çerçeve#

Geçen kasım ayında UNESCO Genel Konferansı, nöroteknoloji etiği üzerine tavsiye kararını kabul etti; 190'dan fazla üye ülkenin imzaladığı belge, bu alandaki ilk küresel standart. Tavsiye kararı bağlayıcı değil; ama UNESCO'nun 2021 yapay zekâ etiği tavsiyesi gibi, ulusal yasaların şablonu olma potansiyeli taşıyor. Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Yasası ise belirli nöroteknoloji uygulamalarını "yüksek riskli" sistem sayıyor ve sıkı uyum ile denetim yükümlülüklerine bağlıyor; duygu tanıma sistemlerinin iş yerinde ve eğitimde kullanımı ise doğrudan yasak.

Felsefi arka plan: Bilişsel özgürlük#

Nöro-haklar hareketinin kavramsal omurgası, hukukçu Jan Christoph Bublitz ve nöroetikçi Marcello Ienca'nın geliştirdiği bilişsel özgürlük (cognitive liberty) fikri: Kişinin kendi zihinsel süreçleri üzerinde, dış müdahaleye ve gözetime karşı, kendi kaderini tayin hakkı. Bu, klasik düşünce özgürlüğünün — devletin düşünceyi cezalandıramaması — ötesine geçiyor; çünkü klasik hak, düşüncenin dışarıdan okunamayacağını varsayıyordu. Düşünce, tanımı gereği "iç kale"ydi (forum internum). Nöroteknoloji bu varsayımı ilk kez sarsıyor.

Burada felsefenin katkısı iki yönlü. Birincisi, kavramsal: "Beyin verisi" ile "düşünce" aynı şey değildir; bugün sitemizde ele aldığımız BCI çalışması, makinenin niyetle ilişkili nörofizyolojik örüntüleri çözdüğünü, düşünceyi okumadığını gösteriyor. Hukukun bu farkı korumak zorunda; aksi hâlde ya paranoya ya kayıtsızlık üretir. İkincisi, normatif: Zihinsel mahremiyet mutlak bir hak mı, yoksa tıbbi fayda, kamu güvenliği ya da rıza ile dengelenebilir bir çıkar mı? Şili Yüksek Mahkemesi ilkine yakın bir cevap verdi; ABD eyalet yasaları ikincisine — nöral veri "hassas"tır ama rızayla işlenebilir.

Bu tartışma, bu hafta sitemizde işlediğimiz robot hakları ve yapay zekâ gözetimi dosyalarıyla aynı soruya bakıyor: Zihin ile makine arasındaki sınır inceldikçe, hakların özneleri ve nesneleri de yeniden tanımlanıyor. Bir farkla: Robot hakları henüz spekülatif; nöro-haklar ise mahkeme kararı, eyalet yasası ve uluslararası tavsiye olarak bugün var.

Türkiye için not#

Türkiye'de Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, sağlık verisini "özel nitelikli" sayıyor; ancak nöral veriye ilişkin özel bir düzenleme yok. Tüketici EEG cihazlarının ve nörogeribildirim uygulamalarının yaygınlaşması, bu boşluğu önümüzdeki yıllarda görünür kılacak. Hukuk felsefesi açısından soru şu: Beyin verisi, sağlık verisinin bir alt türü mü, yoksa — Şili'nin dediği gibi — kendine özgü, kişiliğin çekirdeğine ait, ayrı bir kategori mi?

---

Yasa metinleri ve yürürlük tarihleri ilgili eyalet ve kurumların resmî kaynaklarından teyit edilmelidir; bu haber, ikincil hukuki değerlendirmelere ve yayımlanmış akademik çalışmalara dayanmaktadır.