On kitap, üç soru. Schwitzgebel'in bilinç şüpheciliğinden Keeling ve Street'in yapay zekâ refahına, Wittgenstein ile Turing'in yeniden buluşmasından Harvey'nin Kapital anlatısına, Batchelor'ın Sokrates ile Buda'sından Hart'ın tanrılar diyaloğuna: Son iki yılın felsefe yayıncılığı, 'insan olmayan bir varlık ne zaman biri hâline gelir?' sorusunun etrafında toplanıyor.
Bir kitap listesi, seçilen kitaplar kadar seçenin sorusunu da anlatır. Bu listenin sorusu, bugün sitemizin robot hakları dosyasında sorduğumuz soru: İnsan olmayan bir varlık ne zaman "biri" hâline gelir? Son iki yılın felsefe yayıncılığına bu soruyla bakıldığında, birbirinden bağımsız görünen on kitap aynı tartışmanın parçaları olarak görünmeye başlıyor.
1. Eric Schwitzgebel — AI and Consciousness: A Skeptical Overview (Cambridge, 2026)#
2026'nın en güncel felsefe kitaplarından biri. Schwitzgebel'in temel sorusu açık: Yapay zekâ bilinçli olabilir mi? Cevabı ise "şüpheci" alt başlığının ima ettiği gibi olumsuz değil; iki yönlü şüpheci. Kitap, önümüzdeki beş ila otuz yıl içinde yapay sistemlerin insan benzeri, hatta insanı aşan bilinç biçimlerine sahip olabileceği ihtimalini ciddiye alırken, bunun büyük bir yanılsama olabileceğini de aynı ciddiyetle savunuyor. Schwitzgebel'in "sis" metaforunu sitemizde ayrıca ele almıştık: Bilmiyoruz ve muhtemelen bilmemiz gerektiğinde de bilemeyeceğiz. Robot hakları dosyasının doğrudan okunması gereken kitabı.
2. Geoff Keeling & Winnie Street — Emerging Questions in AI Welfare (Cambridge Elements, 2026)#
Yapay zekâya "hak" vermekten önce başka bir soru soruyor: Yapay zekânın refahı olabilir mi? Refah nedir, davranışsal kanıt nasıl yorumlanır, hangi sistemler refah öznesi adayı sayılabilir, belirsizlik altında ne yapmalı? Londra Üniversitesi Felsefe Enstitüsü'nden iki yazar, "AI welfare" tartışmasını bilinç, acı, çıkar ve ahlaki hasta olma ihtimali üzerinden kuruyor. Mayıs 2026'da çevrim içi yayımlandı ve . Sitemizdeki .
Yılın kalan aylarında raflara gelecek kitaplar, 2026'nın eksenini netleştiriyor: yapay zekâ, bilinç, dil, insan zihni ve siyaset. Cambridge'in Elements dizisinden üç yeni başlık — zihinsel kurgusalcılık, duyular ve yalancı paradoksu — bu ekseni beklenmedik yerlerden kesiyor.
Yılın üçüncü çeyreğinde felsefe raflarına bakınca eğilim açık: yapay zekâ, bilinç, anlam, siyaset ve insan olmanın sınırları aynı rafta buluşuyor. Altı kitap, altı ayrı kapı — ama hepsi aynı odaya açılıyor. Ve Oxford'dan yeni çıkan bir derleme, o odanın kapısını tutuyor.
3. Herman Cappelen & Rachel Sterken (ed.) — Communicating with AI: Philosophical Perspectives (Oxford, 2026)#
Ağustos sonunda çevrim içi yayımlanan derleme, ChatGPT, Claude, Gemini ve DeepSeek gibi sistemlerle konuşmanın aslında ne anlama geldiğini sorguluyor. Kitabın önemli sorusu: Bir makineyle konuşuyorsak gerçekten iletişim kuruyor muyuz? Anlam, niyet, doğruluk ve güven — dil felsefesinin klasik kavramları — karşı tarafın "biri" olmadığı bir durumda ne olur? Basılı baskının tarihi için kaynaklar farklı günler veriyor; yıl içinde bekleniyor. Sitemizde daha önce ele aldık.
4. Davide Bordini, Arnaud Dewalque & Anna Giustina (ed.) — Consciousness and Inner Awareness (Cambridge, 2026)#
10 Eylül 2026'da yayımlanan derleme, bilinç ile "iç farkındalık" — bir deneyimi yaşarken onu yaşadığımızın farkında olmamız — arasındaki ilişkiyi çağdaş zihin felsefesinin merkezine yerleştiriyor. Brentano'dan fenomenolojiye uzanan bir soruyu analitik araçlarla yeniden açan kitap, yapay bilinç tartışmaları için özellikle önemli: Bir sistemin "deneyimi olması" ile "deneyiminin farkında olması" aynı şey midir?
5. Brian Ball, Alice C. Helliwell & Alessandro Rossi (ed.) — Wittgenstein and Artificial Intelligence, Cilt II: Values and Governance (2025)#
Wittgenstein ile Turing'i — Cambridge'de 1939'da aynı seminerde tartışan iki adamı — dil, zihin, yapay zekâ ve anlam problemleri üzerinden yeniden buluşturan iki ciltlik projenin ikinci cildi. İlk cilt (Mind and Language, 2024) "makine gerçekten ne zaman bir şey söylemiş olur?" sorusuna odaklanıyordu; 2025'te çıkan ikinci cilt değerler ve yönetişime geçiyor. Wittgenstein'ın "bir dil oyununu oynamak" kavramı, büyük dil modelleri için hem en verimli hem en tehlikeli çerçeve.
6. Nathalie A. Smuha (ed.) — The Cambridge Handbook of the Law, Ethics and Policy of Artificial Intelligence (Cambridge, 2025)#
Yapay zekâ felsefesini etik, hukuk, sorumluluk, adalet, bilinç ve politika ile birlikte ele alan kapsamlı bir başvuru kitabı. Felsefe bölümü, yapay zekânın "sorumluluk boşluğu" — bir sistem zarar verdiğinde kimin sorumlu olduğu — ve ahlaki faillik meselelerini tartışıyor. AB Yapay Zekâ Yasası'nın uygulanmaya başladığı bir dönemde, hukukçularla filozofları aynı ciltte buluşturan nadir kitaplardan.
7. Stephen Batchelor — Buddha, Socrates, and Us (Yale, 2025)#
Listenin yapay zekâdan uzak görünen ama aslında en yakın kitaplarından biri. Batchelor — seküler Budizmin en tanınmış savunucusu — Sokrates ile Buda'yı, günümüzün belirsizlikleri karşısında etik yaşam sorusuna bağlıyor. İkisinin ortak noktası: Kesin bilgi olmadan iyi yaşamanın mümkün olduğunu göstermek. 26 Ağustos 2025'te yayımlandı. Belirsizlik altında nasıl davranılacağı sorusu, robot hakları tartışmasının da ahlaki çekirdeği.
8. Benjamin H. Bratton, Anna Greenspan, Amy Ireland & Bogna Konior (ed.) — Machine Decision Is Not Final (Urbanomic, 2025)#
Yapay zekâ tarihini Çin merkezli ve Batı-merkezci olmayan bir perspektifle ele alan derleme; tarihçiler, medya kuramcıları, bilimkurgu yazarları, filozoflar ve sanatçılar bir arada. Kültür Devrimi öncesi sibernetikten Sinofütürizmin estetiğine, Çin felsefesinin yapay zekâyla ilişkisinden politika yapımına uzanan kitap, "yapay zekâ" dediğimiz şeyin tek bir hikâyesi olmadığını gösteriyor. Urbanomic'in yayımladığı, MIT Press'in dağıttığı kitap 2025'te çıktı.
9. David Bentley Hart — All Things Are Full of Gods (Yale, 2024; ciltsiz baskı 2025)#
Bilinç, zihin, yaşam ve metafizik üzerine, Platonik diyalog biçiminde yazılmış iddialı bir çalışma: Yaşlanan Yunan tanrıları bir araya gelip varoluşun doğasını, zihnin gizemini ve her şeyin kaynağı olan aşkın bir Tanrı'nın olup olmadığını tartışıyor. Hart'ın tezi, bilincin maddeye indirgenemeyeceği ve ontolojik olarak önce geldiği. Sert bir materyalizm eleştirisi; Eylül 2025'te çıkan ciltsiz baskıyla yeniden gündemde. Bugün sitemizde andığımız Samuel Alexander'ın belirme kuramıyla tam karşıt bir konumda.
10. David Harvey — The Story of Capital (Verso, 2026)#
Marx'ın Kapital'ini elli yıllık ders deneyimi üzerinden yeniden anlatan Harvey'nin Şubat 2026'da çıkan kitabı, çağdaş kapitalizmin mantığını anlamak isteyen genel okur için öne çıkıyor. Listede neden yer aldığı sorulabilir; cevabı, bugün sitemizde yayımladığımız Harvey portresinde: Yapay zekânın ürettiği değerin kime ait olduğu sorusu, Harvey'nin kavramları olmadan sorulamaz.
Bu kitaplara birlikte bakıldığında son iki yılın felsefe yayıncılığının merkezinde üç büyük soru beliriyor. Bilinç nedir? — Schwitzgebel, Bordini ve arkadaşları, Hart. İnsan olmayan varlıklara ne borçluyuz? — Keeling ve Street, Smuha, Batchelor. Yapay zekâ insanın bilgi, dil, emek ve iktidar üzerindeki tekelini değiştirirse ne olur? — Cappelen ve Sterken, Ball ve arkadaşları, Bratton ve arkadaşları, Harvey.
Bir bakıma yirminci yüzyılın felsefesi "insan nedir?" sorusunu çözmeye çalıştı. Yirmi birinci yüzyılın felsefesi soruyu biraz daha tehlikeli bir yere taşıyor: İnsan olmayan bir varlık ne zaman "biri" hâline gelir?
Bize ulaşan listede yer alan "An Ethics for Today" başlıklı kitap, yazar bilgisi olmadığı ve künyesi doğrulanamadığı için listeye alınmadı. Kitapların künyeleri yayınevi sayfalarından doğrulanmıştır; basılı baskı tarihleri yayınevine ve ülkeye göre değişebilir.
Bugün yayımlanan bir derleme, zihin felsefesinin en eski ama en az sorgulanan varsayımını masaya yatırıyor: Her bilinçli hâl, öznesinin farkında olduğu bir hâl midir? Erken fenomenologlar ve erken analitik filozoflar bunu neredeyse tartışmasız kabul ediyordu. Bugün etmiyorlar.
.jpg?width=500 "Kant")
.jpg?width=500 "Simone de Beauvoir")
.jpg?width=500 "Hannah Arendt")
