Teknoloji felsefesi merkez sahneye çıkıyor: alanın kapsamlı el kitabı

Bir alanın olgunlaştığının en güvenilir işareti, kendi el kitabını üretmesidir. Ansiklopedi ve el kitapları yeni bilgi üretmez; bir alanın kendi hakkında ne düşündüğünü kayda geçirir.

Teknoloji felsefesi bu eşiği geçti.

Shannon Vallor'ın editörlüğünde Oxford University Press tarafından yayımlanan The Oxford Handbook of Philosophy of Technology, altı yüz doksan altı sayfalık hacmiyle alanın bugüne kadarki en kapsamlı haritası. Kitabın açılış bölümünün başlığı da niyeti gösteriyor: "Teknoloji Felsefesine Giriş".

Vallor'ın kendisi bu alanın en tanınan isimlerinden. 2016 tarihli Technology and the Virtues kitabında Aristotelesçi, Budist ve Konfüçyüsçü geleneklerden erdemleri karşılaştırarak, teknolojiyle iyi yaşamak için hangi erdemlere ihtiyaç duyduğumuzu sormuştu.

Neden tali bir alan sayılıyordu?#

Teknoloji felsefesi uzun süre felsefenin kenarında kaldı. Nedeni basit ve öğretici.

Klasik felsefe bölünmesi, konuları "doğal olan" ve "insan yapımı olan" diye ikiye ayırır. Doğa bilim felsefesinin, insan eylemi ise etik ve siyaset felsefesinin konusudur. Alet, bu şemada bir yere düşmez: Ne doğaldır ne de tam anlamıyla eylemdir. Yalnızca bir araçtır.

"Yalnızca araç" varsayımı, teknolojiyi felsefi ilgiden düşüren şeydi. Çekiç ahlaki olarak nötrdür; önemli olan onu kimin, ne için kullandığıdır.

Alanın kuruluşu tam da bu varsayımın reddiyle başlar.

Hat: Heidegger'den algoritmaya#

Heidegger#

Martin Heidegger'in 1954 tarihli Tekniğe İlişkin Soruşturma metni, alanın kurucu belgesi sayılır.

Heidegger'in temel iddiası şu: Teknik bir araç değil, bir açığa çıkarma tarzıdır. Modern teknik doğayı, hazır bekleyen bir kaynak — onun deyişiyle Bestand, "stok" — olarak kurar. Bir nehir artık bir nehir değil, potansiyel enerjidir. Bir orman kereste rezervidir.

Bu okumada asıl mesele teknolojinin kötüye kullanılması değil; teknolojinin, dünyayı görme biçimimizi baştan biçimlendirmesidir.

Ellul#

Jacques Ellul, aynı yıllarda La Technique ile daha karamsar bir tez ortaya koydu: Modern toplumda teknik, kendi mantığını dayatan özerk bir sisteme dönüşmüştür. Ölçüt verimliliktir ve verimlilik başka bütün değerleri kendine tabi kılar.

Ellul'ün itirazı sık yanlış anlaşılır: Makinelere değil, verimliliğin tek ölçüt hâline gelmesine karşıdır.

Ihde ve postfenomenoloji#

Alanın yönü Don Ihde ile değişti.

Heidegger ve Ellul teknolojiyi bütün olarak, büyük harfli bir "Teknik" olarak ele alıyordu. Ihde bunun fazla toptancı olduğunu düşündü ve dikkati tekil teknolojilere çevirdi: Bu araç, bu kullanıcı, bu durum.

Kurduğu yaklaşımın adı postfenomenoloji. Merkezindeki kavram aracılık: Teknolojiler bizimle dünya arasında durmakla kalmaz, algımızı biçimlendirir. Gözlük takan biri gözlüğü görmez, gözlükle görür. Mikroskop yeni bir nesne göstermez; görülebilir olanın sınırını değiştirir.

Ihde bu ilişkileri sınıflandırdı — bedenle bütünleşen, dünyayı okunacak bir metne çeviren, arka planda çalışan araçlar — ve alana bir çözümleme dili kazandırdı. Sitemizde ayrıca ele aldığımız gibi, bu dil yapay zekâ tartışmasında yeniden gündemde.

Bugün: yapay zekâ ve algoritmalar#

El kitabının en canlı bölümleri, bu geleneğin çağdaş meselelere uygulandığı yerler.

Bir öneri algoritması, Ihde'nin anlamında bir aracıdır: Neyi göreceğimizi belirler. Ama gözlükten farklı olarak, kendi çıkarları olan bir kurum tarafından işletilir ve nasıl çalıştığı kullanıcıya kapalıdır.

Buradan çıkan sorular alanın bugünkü gündemini oluşturuyor: Bir algoritmanın kararından kim sorumludur? Şeffaflık teknik bir gereklilik mi, ahlaki bir talep mi? Dijital altyapılar demokratik denetime nasıl açılır?

Alanın kendi sorusu#

El kitabının örtük tezini tek cümlede toplamak mümkün: Teknoloji felsefesi, uygulamalı etiğin bir dalı değildir.

Fark önemli. Uygulamalı etik hazır ahlaki çerçeveleri yeni durumlara uygular: Faydacılık ne der, Kant ne der? Teknoloji felsefesi ise çerçevelerin kendisinin teknolojik koşullarca biçimlendiğini savunur.

Örnek: "Mahremiyet" kavramı, kaydetme ve yayma teknolojileri değiştikçe içerik değiştirir. On dokuzuncu yüzyılda mahremiyet ihlali komşunun duymasıydı; bugün bir veri tabanına yazılmaktır. Kavram aynı kalmadı — teknoloji onu yeniden tanımladı.

Türkiye açısından#

Türkiye'de teknoloji felsefesi henüz ayrı bir alt disiplin olarak kurumsallaşmış değil; çalışmalar çoğunlukla bilim felsefesi, etik ya da medya çalışmaları başlıkları altında yürüyor.

Oysa yapay zekâ tartışmasının hem kamusal hem akademik gündemi bu kadar meşgul ettiği bir dönemde, alanın kendi diline sahip olması pratik bir ihtiyaç. Vallor'ın el kitabı, o dilin nereden kurulacağını gösteren bir başvuru kaynağı.

Künye#

• Editör: Shannon Vallor
• Yayınevi: Oxford University Press (Oxford Handbooks dizisi)
• Yayım: 15 Şubat 2022 · 696 sayfa
• ISBN: 9780190851187