Bernard Williams: ahlakı fazla sistemleştirmenin bedeli

Yirminci yüzyılın ikinci yarısında ahlak felsefesi iki büyük kampa bölünmüştü: faydacılık ve Kantçılık. Biri sonuçları hesaplıyordu, öteki ilkeleri sınıyordu.

Bernard Williams (1929-2003) ikisine de aynı itirazı yöneltti — ve bu itiraz, alanın gündemini kalıcı olarak değiştirdi.

İtiraz: sistem insanı dışarıda bırakıyor#

Williams'ın iddiası şuydu: Her iki kuram da ahlaki düşünmeyi tarafsız bir bakış açısından yapılan bir hesaba indirger. Faydacılık toplam faydayı hesaplar; Kantçılık evrenselleştirilebilir ilkeyi arar. İkisinde de failin kendi hayatı, bağlılıkları ve projeleri hesaba özel bir ağırlıkla girmez.

Oysa insanlar ahlaki kararlarını böyle vermez ve vermeleri de beklenmemelidir.

Williams'ın ünlü örneği şudur: Bir adam, boğulan iki kişiden birini kurtarabilir. Biri karısıdır. Faydacı hesap, ikisinin de eşit değerde olduğunu söyler; tarafsızlık, yazı tura atmayı önerir.

Williams'a göre bu noktada bir şey ters gitmiştir. Adamın karısını kurtarması gerektiğini düşünmek için hesap yapmaya ihtiyacı yoktur. Kuramın burada yaptığı iş, ona bir düşünce fazlası (one thought too many) yüklemektir.

Bu ifade felsefe diline yerleşti. Anlattığı şey şudur: Bir ahlak kuramı, bazı durumlarda düşünmemiz gerekmeyen şeyleri düşünmemizi isteyerek bizi kendi hayatımıza yabancılaştırır.

Bütünlük#

Buradan Williams'ın bütünlük (integrity) kavramı doğar.

İnsanın kimliği, sahip olduğu projelerden ve bağlılıklardan ayrılamaz. Bir kuram sizden, doğru sonucu üretmek uğruna bu projelerden vazgeçmenizi istiyorsa, sizden yalnızca bir eylem değil, kendinizi bırakmanızı istiyordur.

Williams'ın faydacılığa yönelttiği en güçlü eleştiri budur: Faydacılık, failin kendi eylemleri ile başkalarının eylemleri arasında ahlaki bir fark görmez. Oysa kendi elimle yaptığım şey ile engellemediğim şey, benim için aynı şey değildir.

Ahlaki şans#

Williams'ın ikinci büyük katkısı ahlaki şans (moral luck) kavramıdır.

Geleneksel ahlak anlayışı, ahlaki değerlendirmenin failin denetimindeki şeylerle sınırlı olması gerektiğini varsayar. Kant bunu en net biçimde söylemiştir: İyi niyet, sonuçlarından bağımsız olarak iyidir.

Williams bunun fiilen böyle olmadığını gösterdi. Kararının sonucu iyi çıkan kişiyi haklı, kötü çıkan kişiyi suçlu buluruz — oysa aradaki fark çoğu zaman şanstır.

Örnek: Ailesini bırakıp resim yapmaya giden bir ressam. Büyük bir ressam olursa tercihi bir tür haklılık kazanır; olmazsa yalnızca terk etmiş olur. Ama yeteneğinin yeterli olup olmadığını kararı verdiği anda bilemez.

Williams'ın çıkardığı sonuç, ahlakı kurtarmaya çalışmaz. Ahlaki hayatın şansa açık olduğunu, bunun bir kusur değil bir gerçek olduğunu kabul etmemizi ister.

Bu kavram, aynı yıllarda Thomas Nagel'in bağımsız olarak yazdığı bir makaleyle birlikte alanda kalıcı bir tartışma başlattı.

"Felsefe insani bir disiplindir"#

Williams'ın son dönem çalışmalarında bir başka izlek öne çıkar: Felsefenin ne tür bir bilgi olduğu.

Yirminci yüzyıl analitik felsefesinin örtük modeli bilimdi: İlerleyen, sorunları çözen, sonuçları biriken bir disiplin. Williams buna itiraz etti. Ona göre felsefe bilimden çok tarih ve beşerî bilimlerle aynı ailedendir. Nedeni şudur: Felsefi kavramlarımız tarihsel olarak oluşmuştur; onları anlamak nasıl oluştuklarını anlamayı gerektirir.

Bilimde geçmiş aşılmış bir aşamadır; kimse bugünkü fiziği anlamak için Aristoteles okumaz. Felsefede Platon hâlâ muhataptır.

Bu görüşünü ortaya koyduğu makale — Philosophy as a Humanistic Discipline — sitemizde daha önce aktardığımız gibi, yüzüncü yılını dolduran Philosophy dergisinin özel sayısına konu oldu.

Soykütüğün olumlu kullanımı#

2002 tarihli Truth and Truthfulness'ta Williams beklenmedik bir hamle yapar. Nietzsche'nin soykütük yöntemini alır ama ters yönde kullanır.

Soykütük genellikle değer düşürücüdür: Bir değerin bayağı bir kökenden geldiğini göstererek onu sarsar. Williams, soykütüğün doğrulayıcı da olabileceğini savunur. Doğruculuk erdeminin nasıl doğduğunu anlatan bir hikâye, o erdeme neden ihtiyacımız olduğunu da gösterebilir.

Bu, Nietzsche'den sonra soykütük yönteminin en özgün açılımlarından biri sayılır.

Nerede çalıştı, ne bıraktı?#

Williams Cambridge'de King's College'da okudu; Cambridge, Berkeley ve Oxford'da ders verdi. İngiltere'de müstehcenlik ve sansür üzerine kurulan kamu komisyonuna başkanlık etti — felsefecinin kamusal görevle ilişkisi bakımından da anılan bir örnek.

Türkçede Ahlak: Etiğe Giriş ve Etik ve Felsefenin Sınırları yayımlandı.

Neden bugün okunmalı?#

Williams'ın itirazı yapay zekâ etiği tartışmasında beklenmedik biçimde güncelleşti.

Bir sistemin ahlaki karar vermesi isteniyorsa, ona bir kural kümesi ya da bir fayda fonksiyonu yüklemek gerekir. Williams'ın bütün eleştirisi tam bu iki seçeneğe yöneltilmişti: İkisi de failin kendi hayatıyla kurduğu ilişkiyi hesaba katamaz.

Buradan çıkan soru, mühendislik belgelerinde nadiren sorulur: Ahlaki karar, kural uygulamaya ya da fayda hesabına indirgenemiyorsa, indirgenmiş hâline ahlaki karar demeye devam edebilir miyiz?