.jpg?width=500 "Kant")
.jpg?width=500 "Simone de Beauvoir")
.jpg?width=500 "Hannah Arendt")
FELSEFE HABERLERİÇağdaş filozoflar · fikirler · kitaplar
Filozof
Sosyolog ve düşünür (1876-1924)
Darülfünun · Osmanlı İmparatorluğu / Türkiye · d. 23 Mart 1876, Diyarbakır — 25 Ekim 1924, İstanbul
Türk sosyolojisinin kurucusu. Durkheim'ı Osmanlı'nın çözülüşüne uyarladı; hars ile medeniyeti ayırdı; 'Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak' üçlüsüyle Cumhuriyet'in kültür politikasının kuramsal zeminini hazırladı.
Diyarbakır'da doğdu. İstanbul'da Baytar Mektebi'nde okurken Jön Türk çevrelerine katıldı, tutuklandı. 1909'da Selanik'e giderek İttihat ve Terakki'nin merkez-i umumî üyesi oldu; Genç Kalemler çevresinde dilde sadeleşme hareketine katıldı. 1912'de İstanbul'a taşındı; 1915'te Darülfünun'da Türkiye'nin ilk sosyoloji kürsüsünü kurdu.
Durkheim'ın sosyolojisini Osmanlı-Türk toplumunun krizine uyarladı: Toplum bireylerin toplamından fazlasıdır; millet, bireye ahlakını, dilini ve idealini veren manevi bir varlıktır. Hars (millî kültür) ile medeniyet (uluslararası bilim, teknik ve kurumlar) ayrımıyla Batılılaşma tartışmasına üçüncü bir yol önerdi: Medeniyeti al, harsı koru. Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (1918) birbirine düşman üç akımı uzlaştırma girişimiydi.
Mütareke'de tutuklanıp Malta'ya sürüldü (1919-1921); dönüşünde Diyarbakır'da Küçük Mecmua'yı çıkardı, Ankara'da Maarif Vekâleti'nde çalıştı ve Diyarbakır mebusu oldu. Türkçülüğün Esasları (1923) Cumhuriyet'in kültür politikasının el kitabı işlevi gördü. 1924'te İstanbul'da öldü. Millet tanımının gayrimüslim ve Sünni olmayan toplulukları dışarıda bırakmaya elverişli sonuçları, düşüncesinin eleştirel literatürde tartışılan yönüdür.
Gökalp'i yalnızca "Türkçülüğün fikir babası" diye okumak, onun asıl entelektüel projesini küçültüyor. Durkheim'ı Osmanlı'nın çöküşüne uyarlayan, hars ile medeniyeti ayıran, 'Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak' üçlüsünü uzlaştırmaya çalışan bir toplum kuramcısı — ve her millet tanımının ürettiği 'biz olmayan kim?' sorusunun karanlık tarafı.
Ziya Gökalp
